Wprowadzenie

Uprzemysłowienie budownictwa i rosnące możliwości techniczne doprowadziły w ostatnich dziesięcioleciach do tego, że warunki klimatyczne we współczesnej architekturze są coraz rzadziej uwzględniane. W szczególności stosowane systemy wentylacji, która jest obecnie standardem w budynkach energooszczędnych, są coraz częściej krytycznie oceniane nie tylko przez ekspertów i właścicieli, ale także użytkowników budynków. Wyższe zużycie energii niż przewidywano, ograniczony komfort użytkowania, ale także zagrożenia dla zdrowia to tematy, które coraz częściej dominują w dyskursie. Opinie zwolenników i przeciwników różnią się znacznie, a dalsze badania w tej dziedzinie są pilnie potrzebne. Odpowiednie przepisy, normy budowlane, sprzyjają podejściu opartemu na technologii.
Z drugiej strony liczne badania i zrealizowane projekty pokazują, że dzięki dostosowanym do klimatu koncepcjom architektonicznym i zastosowaniu higroskopijnych naturalnych materiałów budowlanych, można znacznie zredukować technikę wentylacyjną. W przyszłości takie podejścia będą stanowiły istotny wkład do ochrony zasobów, ale także do większej efektywności energetycznej i zdrowego trybu życia.

Poniższy artykuł porusza to zagadnienie i ilustruje podejścia i rozwiązania berlińskiego biura ZRS Architekten Ingenieure na podstawie wyników projektu badawczego UE „[H]house” oraz innych planowanych i zrealizowanych projektów z praktyki.

Dzisiejsze wyzwania w sektorze budowlanym

W obliczu rosnącej liczby ludności świata, która zwiększy się o kolejne 2 mld osiągając 9,8 mld do 2050 roku [3], [4] i stale zmniejszającej się ilości zasobów kopalnych, eksperci coraz częściej zadają sobie pytanie, czym jest zrównoważona i odpowiedzialna architektura jutra. Poprzez swoje działania i rozwój techniki budowlanej człowiek w coraz większym stopniu wpływa na środowisko.
Zastosowanie zasobów kopalnych dało społeczeństwu nowe pole do działania. Do połowy XIX wieku, budownictwo było w dużej mierze dostosowane do klimatu i bazowało na użyciu lokalnie dostępnych materiałów. Ropa, stal, węgiel i beton sprawiły, że uwierzyliśmy, iż uwzględnianie warunków naturalnych podczas projektowania budynków nie jest już konieczne. Coraz to nowsze techniki obsługi i klimatyzacji budynków stanowiły 'przyszłość’, nawet w minionych latach dążenia do energooszczędności budynków. Krytyczna ocena tego opartego na technologii podejścia oraz całościowa ocena zastosowanych metod, zwłaszcza w odniesieniu do rzeczywistego zużycia energii, przez dziesięciolecia nie była przedmiotem większego zainteresowania. W ostatnich latach eksperci coraz częściej zajmowali się tą kwestią i opublikowali niepokojące wyniki. Budynki, których zużycie energii jest wielokrotnie wyższe od przewidywanego, nie należą niestety do rzadkości [5], [6]. Zmiana klimatu, która staje się coraz bardziej widoczna, jak również coraz mniejsza ilość zasobów naturalnych są wezwaniami do zmian (Rys. 1).

Rys. 1:
co nastąpi po erze konsumpcji paliw kopalnych ?

Dostosowane do klimatu koncepcje architektoniczne, które opierają się na wykorzystaniu lokalnie dostępnych materiałów, higroskopijne i nadające się do recyklingu naturalne materiały budowlane przyczynią się w znacznym stopniu do ochrony zasobów naturalnych i znacznie zmniejszą emisję gazów cieplarnianych spowodowaną przez sektor budowlany. W przyszłości parametry takie jak szara energia, emisja CO2, możliwość recyklingu i lokalna dostępność staną się ważniejsze.

Kolejną kluczową kwestią, która ponownie zwraca uwagę na wydajność materiałówj, jest zdrowie i związana z nim produktywność użytkowników budynku. Ostatnio opublikowane badania coraz częściej donoszą o szerokiej gamie objawów, od złego samopoczucia do chorób, występujących u użytkowników spędzających czas w pomieszczeniach wentylowanych mechanicznie [7], [8]. Również w tym przypadku zastosowanie naturalnych materiałów budowlanych ma szczególne znaczenie.

Wśród ekspertów panuje coraz większa zgoda co do tego, że jakość powietrza wewnątrz budynków ma znaczący wpływ na zdrowie, samopoczucie i wydajność użytkowników budynków. Budynki energooszczędne, o wysokiej szczelności są często problematyczne ze względu na zwiększoną wilgotność powietrza w pomieszczeniach lub stężenie zanieczyszczeń powietrza. Zmniejszony współczynnik wymiany powietrza, tak powszechny w nowoczesnym budownictwie mieszkaniowym, pogłębia problem i powoduje w wielu przypadkach szkody wilgotnościowe, które w najgorszym przypadku mogą prowadzić do wytrącania się kondensatu, a tym samym do rozwoju pleśni. Potencjalne uwalnianie się gazów z materiałów budowlanych, mebli, innych przedmiotów lub środków czyszczących mogą ze względu na wysoką szczelność powietrzną powodować problemy z oddychaniem, zapalenie oskrzeli, a nawet problemy z układem krążenia [9].

Aby zareagować na opisane powyżej skutki tej metody budowy, budynki mieszkalne są zazwyczaj wyposażone w systemy wentylacji mechanicznej z odzyskiem ciepła. Często związane z tym wady w postaci zwiększonego zapotrzebowania na miejsce, dodatkowych kosztów inwestycji i konserwacji, niewystarczających wymagań higienicznych oraz ograniczeń w zakresie komfortu i kontroli użytkownika pozostają ignorowane lub są rzekomo unieważniane argumentem wymaganej efektywności energetycznej. Jeśli nie stosuje się urządzeń sterowanych zapotrzebowaniem, prowadzi to w wielu przypadkach do nadmiernej wentylacji, a tym samym do wysuszania pomieszczeń, w których poziom wilgotności powietrza spada często poniżej 30 %. Alergie, dolegliwości ze strony układu oddechowego i choroby będące ich bezpośrednią konsekwencją nie należą do rzadkości, szczególnie w okresie zimowym [10]. Jak dotąd związek z wilgotnością powietrza w pomieszczeniach stwierdzono w bardzo niewielu przypadkach. Badania przeprowadzone przez Scofielda i Sterlinga wykazały interakcję mikrobiomu i wilgotności względnej powietrza w pomieszczeniu już w 1985 roku (rys. 2). Również gdy wilgotność jest zbyt niska, a nie tylko zbyt wysoka (< 40 % i > 60 %), aktywność ta wzrasta i pogarsza samopoczucie, produktywność, a w najgorszym przypadku zdrowie użytkowników. Z kolei wilgotność powietrza w pomieszczeniu w zakresie 40-60% zapewnia zdrowy i komfortowy klimat w pomieszczeniu. Na przykład, działalność wirusów grypy zmniejsza się o 80 % w ciągu jednej godziny, jeśli wilgotność powietrza jest wyższa niż 40 % [11].

rys. 2:
Scofield-Sterling-Diagramm- interakcja mikroorganizmów w zależności od wilgotności powietrza w pomieszczeniu [12]

Wyniki badań naukowych -projekt badawczy UE „[H]house”

Podstawy zdrowego klimatu w pomieszczeniach.

Zasadnicze kryteria dla wentylacji budynków są określone w polskiej normie i zdefiniowane w następujący sposób:

  • zmniejszenie wilgotności powietrza w pomieszczeniach zimą w celu zapobiegania kondensacja i pleśń
  • zmniejszenie ilości zanieczyszczeń w powietrzu wewnętrznym
  • redukcja zawartości CO2 w powietrzu wewnętrznym

Tradycyjnie stosowane naturalne materiały budowlane, takie jak drewno i glina, ale także włókna naturalne, takie jak miękkie włókna drzewne, konopie, len lub słoma, mogą wchłaniać i uwalniać wilgoć z powietrza w pomieszczeniu. Rysunek 3 przedstawia zasadę magazynowania wilgoci na przykładzie 'ziemnych’ materiałów budowlanych. Dzięki charakterystycznemu dla tego materiału systemowi kapilarnemu, jak również porowatości i dużej powierzchni trójwarstwowych minerałów, materiały budowlane na bazie gliny oferują ponadprzeciętnie dużą powierzchnię, która może wiązać parę wodną.

Poprzez zastosowanie ww. materiałów kontrolujących klimat w połączeniu z zewnętrzną przegrodą budynku otwartą na dyfuzję pary wodnej, odpowiedni udział szkła i naturalną wentylację, w budynkach mieszkalnych można osiągnąć stabilną wilgotność powietrza w pomieszczeniach, a tym samym zdrowy klimat wewnętrzny. Glinka jest również znana ze swojej zdolności do pochłaniania zanieczyszczeń z powietrza. Wiedza ta, zwłaszcza w odniesieniu do naturalnych materiałów budowlanych, jest obecnie stosowana w oparciu o wiedzę z zakresu fizyki budowli, badania Minke [13], Ziegerta i Röhlena [14], ale także empiryczne [15] badania w budynkach, w których zastosowano naturalne materiały budowlane.

Absorpcja wilgoci przez produkty i komponenty budowlane

W dalszej części zostaną szczegółowo omówione wyniki finansowanego przez UE projektu badawczego „H]house – zdrowsze życie z ekoinnowacyjnymi komponentami dla budownictwa mieszkaniowego” (www.h-house-project.eu), ponieważ stanowią one szeroką podstawę naukową dla budownictwa o zredukowanej technologii lub bez komponentów mechanicznych.

Obszerne pomiary laboratoryjne [16], wykazały ponadprzeciętną pojemność sorpcyjną naturalnych materiałów budowlanych na poziomie materiału i komponentów w porównaniu z produktami konwencjonalnymi. Łącznie przebadano ok. 100 materiałów w różnych kombinacjach. Jako punkt odniesienia przyjęto komercyjnie dostępne produkty budowlane na bazie gipsu, które zostały poddane serii testów.

rys. 4:
Sorpcja pary wodnej ścian wewnętrznych z naturalnych i konwencjonalnych materiałów budowlanych. Pomiary wg. niemieckiej normy DIN 18947

Rysunek 4 przedstawia badania sorpcji dla różnych konstrukcji ścian wewnętrznych z naturalnych materiałów budowlanych i materiałów konwencjonalnych (benchmark), które były testowane przez okres pięciu dni projekcie H-house. Wyniki odzwierciedlają tendencje pomiarów poszczególnych materiałów i wyraźnie pokazują, że konstrukcje ścienne na bazie gliny i materiałów drewnopochodnych mają pojemność sorpcyjną 4,5-5 razy większą niż te z materiałów konwencjonalnych.
Pojemność ta wynika z jednej strony z całkowitej ilości sorpcji pary wodnej, z drugiej strony z większej szybkości sorpcji (1-3 godziny). Warstwa izolacyjna konstrukcji ściany jest również aktywowana i w przypadku miękkich włókien drzewnych przyczynia się do większej zdolności magazynowania (ok. 16 g/m² w 5 cyklu). Jeśli natomiast zastosuje się mniej sorpcyjną izolację z wełny mineralnej, ta warstwa ściany prawie w ogóle nie wchłania wilgoci.


Porównanie dwóch pomiarów na poziomie materiału budowlanego i komponentów (Rys. 5) pokazuje bardzo wyraźnie ponadprzeciętną pojemność sorpcyjną materiałów budowlanych na bazie gliny. Dwuwarstwowy system tynków glinianych o grubości materiału tylko 15 mm adsorbuje 2,5 razy więcej wilgoci niż w przypadku całego systemu ścian wewnętrznych opartego na płytach gipsowo-włóknowych i izolacji z wełny mineralnej o grubości ściany 75 mm.

rys. 5:
Sorpcja pary wodnej w systemie tynków glinianych oraz w systemie ścian wewn. z płyt gipsowo-włóknowych z wypełnieniem wełną mineralną.

Monitoring w budynkach

Pomiary laboratoryjne zostały uzupełnione o badania eksperymentalne. W celu udowodnienia regulującego wpływu materiałów higroskopijnych na klimat wewnętrzny, dwa mieszkania w Berlinie zostały zbadane pod względem wilgotności względnej i temperatury. Pierwszy apartament jest wyposażony w naturalne materiały budowlane, takie jak glina i miękkie włókna drzewne i jest naturalnie wentylowany, z wyjątkiem mechanicznej wentylacji w łazience (czujnik obecności). Drugi lokal mieszkalny ze względu na zastosowanie materiałów o niskiej higroskopijności (tynki gipsowe, płyty gipsowo-kartonowe i wełna mineralna) jest w całości wentylowany mechanicznie. Klimat wewnętrzny i zewnętrzny był mierzony zimą i latem przez okres 6 do 8 tygodni z wykorzystaniem miniaturowych czujników i systemu gromadzenia danych (iButton®) [15]. Wyniki badań wykazały, że w pierwszym apartamencie (naturalne materiały budowlane) poziom wilgotności powietrza w pomieszczeniach jest przeważnie stabilny i mieści się w komfortowym i zdrowym zakresie 45-60%, co można przypisać zdolności do magazynowania wilgoci przez glinę i drzewne materiały budowlane [17],co zostało wykazane w [13], [15], [18].
W mieszkaniu, które było wyposażone przy zastosowaniu konwencjonalnych materiałów budowlanych, wilgotność powietrza w pomieszczeniach zimą była bardzo niska i wynosiła 30 %. Można to przypisać wentylacji mechanicznej, która zimą wysusza pomieszczenia z powodu bardzo suchego powietrza zasysanego z zewnątrz. Ponadto brak zdolności magazynowania materiałów budowlanych oznacza, że wilgoć powstająca podczas gotowania i kąpieli pod prysznicem nie jest wchłaniana [15]

Uwzględniono również krytyczne przypadki obciążenia, takie jak ekstremalny wzrost wilgotności powietrza w pomieszczeniu do > 90 %, ponieważ są one istotnym powodem stosowania techniki wentylacyjnej. Rysunek 6 przedstawia zmiany wilgotności względnej powietrza w łazience przed, w trakcie i po prysznicu przez okres 24 godzin. Wilgotność w pomieszczeniach osiąga wilgotność początkową w ciągu kilku minut po zdarzeniu obciążającym i pozostaje stabilna, gdy użytkownik budynku otwiera okno w celu wentylacji uderzeniowej po wzięciu prysznica. Większa część wilgoci jest usuwana w procesie wentylacji, a higroskopijne naturalne materiały budowlane działają jak bufor i pomagają zapobiegać uszkodzeniom.

Koszty cyklu życia (LCC)

Koszty są nadal decydującym kryterium przy podejmowaniu decyzji o wyborze rozwiązania, które ma być zastosowane. Ponieważ porównanie kosztów inwestycyjnych jest niewystarczające i nie zapewnia całościowego podejścia, w ramach projektu przygotowano towarzyszące projektowi obliczenia kosztów cyklu życia zgodnie z niemiecką normą DIN EN 60300-3 w okresie obserwacji wynoszącym 50 lat [20]. Zostały porównane dwa projekty wielokondygnacyjnego budynku mieszkalnego w Berlinie. W scenariuszu 1 przewidziano wyposażenie pomieszczeń wewnętrznych w aktywne pod względem wilgoci naturalne materiały budowlane (tynk gliniany, płyty/izolacja z włókien drzewnych), co pozwala na bardzo zredukowane podejście do wentylacji w obszarze łazienki w postaci wywiewu powietrza sterowanego czujnikiem obecności. Scenariusz 2 zakładał wyposażenie lokalu konwencjonalnymi materiałami budowlanymi (płyty gipsowo-kartonowe, izolacje z wełny mineralnej), które ze względu na niską aktywność wilgoci zostały wyposarzone w decentralne urządzenia wentylacyjne. W obu przypadkach koncepcja wentylacji została opracowana przez projektanta technicznego instalacji budowlanych, którego wyraźnym celem było opracowanie rozwiązania efektywnego technicznie. Scenariusze istotne w kontekście oceny cyklu życia (wzrost cen energii, stopy dyskontowe i analizy wrażliwości) zostały obliczone przy zastosowaniu różnych podejść.

Wyniki (Rys. 7) dostarczają ważnych spostrzeżeń i wyraźnie pokazują, że wyższe koszty inwestycji w ściany z naturalnych materiałów budowlanych amortyzują się po około dwunastu latach. Po 50 latach całkowite koszty budynku opartego na naturalnych materiałach budowlanych są nawet o 40 % niższe niż koszty w przypadku konwencjonalnej metody budowy, ponieważ większy wpływ mają wyższe koszty utrzymania i zapotrzebowanie na energię elektryczną systemu wentylacyjnego, niż początkowe dodatkowe koszty materiału i zwiększony nakład pracy przy montażu. Gdyby wziąć pod uwagę potencjalne koszty następcze wynikające z gorszego samopoczucia, chorób lub mniejszej wydajności użytkowników, bilans na korzyść rozwiązania pasywnego byłby jeszcze większy. W badaniu podkreślono znaczenie porównywania kosztów w sposób całościowy, a nie tylko uwzględnianie kosztów inwestycji.

Potencjał dla praktyki budowlanej – zrealizowane projekty ZRS

Podstawy techniczne dla systemu budowlanego bez systemu wentylacji w oparciu o naturalne materiały budowlane.

Za model systemu budowlanego bez systemu wentylacyjnego opracowanego przez ZRS posłużył historyczny dom z muru pruskiego, który w porównaniu z budynkami z kamienia charakteryzuje się dobrą wilgotnością powietrza w pomieszczeniach dzięki higroskopijnym materiałom budowlanym, jakimi są drewno i glina. W zimie pomieszczenia są stosunkowo suche i przez to ciepłe w dotyku, a w lecie są przyjemnie chłodne. Podstawą nowoczesnego, energooszczędnego domu z drewna jest odpowiedni udział szkła, które pośredniczy pomiędzy zyskami energii w lecie i stratami w zimie. Kolejnym istotnym kryterium jest odpowiedni dopływ światła dziennego. Otwarta na dyfuzję, nieprzezroczysta część przegród zewnętrznych budynku przyczynia się do kontroli klimatu i tym samym zapewnia komfort w domu.

Podobnie jak w przypadku wszystkich budynków zoptymalizowanych pod względem energetycznym, nieprzezroczyste elementy zewnętrzne domu w technologii drewnianej mają bardzo niskie wartości współczynnika przenikania ciepła, które zazwyczaj wynoszą od 0,15 do 0,10 W/(m²K). Można to osiągnąć np. poprzez zastosowanie konstrukcji nośnej z drewna konstrukcyjnego 6 x 30 z obustronną okładziną z płyt pilśniowych jako zamknięcia pomieszczenia. Płyta pilśniowa tworzy warstwę wiatroszczelną i umożliwia rezygnację z folii klejonych. Konstrukcje te są zazwyczaj pokryte od wewnątrz glinianym tynkiem grzewczym, a od zewnątrz wentylowaną fasadą. Jako materiał izolacyjny w ściany wdmuchiwane są zwykle celuloza lub włókna drzewne. Aktywne kapilarnie naturalne materiały budowlane oraz otwarty dyfuzyjnie system budowlany dają w efekcie solidną, trwałą konstrukcję o niskiej emisji zanieczyszczeń. Jako okna często stosowane są okna drewniane z potrójnymi szybami.

Rysunek 8 przedstawia podstawowe zasady takiego systemu.

Rys. 8:

01 Grunt budowlany
02 Płyta fundamnetowa, izolacja ze szkła piankowego, beton
03 Ściany w konstr. drewnianej, celuloza
04 Dach w konstr. drewnianej, celuloza
05 Podłoga, ogrzewanie podłogowe
06 Ściany wewn. w konstr. drewnianej, glina
07 Masywny strop z drewna klejonego
08 Okładzina gliniana- kontrola klimatu
09 Pasywne ogrzewanie
10 Ogrzewanie podłogowe
11 Kolektory solarne
12 Zasobnik warstwowy, ogrzewanie uzupełniające
13 Kominek, ogrzewanie uzupełniające

Przykłady projektowe budynków wielokondygnacyjnych:

Projekt konkursowy Schöneberger Linse, Berlin
Projekt siedmiokondygnacyjnego budynku mieszkalnego w konstrukcji drewniano-glinianej (Rys. 12). We współpracy z Roedig.Schop Architekten opracowano typologie wielofunkcyjnych rzutów kondygnacji, które powinny umożliwić elastyczną konwersję pomiędzy funkcją mieszkalną a biurową. Z tego powodu jako konstrukcję nośną opracowano drewnianą konstrukcję szkieletową, która pozwala na swobodne kształtowanie rzutu kondygnacji (Rys. 13). W tym celu szachty techniczne umieszczono w rejonie rdzeni. W ten sposób budynki mieszkalne mogą być przekształcone w jednostki biurowe lub handlowe bez większej ingerencji w strukturę budynku. Ze względu na higroskopijne powierzchnie, mechaniczna wentylacja została zastosowana jedynie w obszarze łazienki, aspekt decydujący o elastycznej zmianie sposobu użytkowania.
Jeśli w przypadku większego natężenia ruchu wentylacja okienna nie byłaby wystarczająca, wilgotność powietrza w pomieszczeniu można łatwo do-regulować za pomocą powietrza wywiewanego. System ten był już stosowany w poprzednich projektach ZRS i okazał się skuteczny i funkcjonalny.


Aby zapewnić budynkowi warstwę buforową, zaproponowano zielony dach i elewację, która nie tylko poprawia mikroklimat na budynku, ale również przyczynia się do obniżenia temperatury zewnętrznej, a tym samym do chłodzenia miasta poprzez występujące chłodzenie wyparne (patrz artykuł ’zielona fasada zamiast klimatyzacji’)

Rys. 12
Schöneberger Linse– widok od ulicy
Rys. 13
Schemat zrównoważonego rozwoju

Nowa siedziba firmy Flexim GmbH, Berlin (ok. 13.000 m2)

Przegrody zewnętrzne budynku składają się z otwartych dyfuzyjnie konstrukcji ściennych, które są od wewnątrz pokryte płytą gipsowo-włóknową. Włókno gipsowe absorbuje ok. 45 g/m² wilgoci z powietrza, czyli trzy czwarte tego, co tynk gliniany o najlepszej klasie sorpcji a trzy razy więcej niż płyty gipsowo-kartonowe. Materiał ten nadaje się do zastosowania w budownictwie komercyjnym jako kompromis pomiędzy ceną a wydajnością. Również ściany wewnętrzne zaplanowano z wykorzystaniem płyt gipsowo-włóknowych z izolacją z włókien naturalnych, co pomaga kontrolować klimat wewnątrz budynku. Kolejną aktywną klimatycznie powierzchnią tworzy nieobrobiona warstwa drewna w stropie w konstrukcji łączonej drewno-beton HBV.

Streszczenie

Badania w ramach projektu „[H]house” dotyczą ścian wewnętrznych wykonanych z naturalnych materiałów budowlanych.
Wykazano, że w tym przypadku istnieją szczególne możliwości kontroli wilgotność powietrza w pomieszczeniach. Wiedza ta może być również stosowana do całej powłoki budynku i do konstrukcji nośnych z drewna, gliny i włókien naturalnych.
Dla elementów mających kontakt z powietrzem zewnętrznym, tj. dachów i ścian przyjęła się w budownictwie drewnianym metoda konstrukcji paroprzepuszczalnej, a tym samym eliminacja paroizolacji i opóźniaczy pary, [21].
W odniesieniu do wymagań wentylacyjnych i jakości powietrza w zoptymalizowanych energetycznie budynkach o wysokiej szczelności, wykonanych z drewna, gliny i materiałów izolacyjnych z włókien naturalnych, przy dwukrotnycm przewietrzaniu mieszkania na przestrzał (raz rano, raz wieczorem) można sformułować następujące stwierdzenie:

Naturalne materiały budowlane badane w ramach projektu „H]house” regulują zimą wilgotność powietrza w pomieszczeniach w zdrowym zakresie od 40 do 60 % względnej wilgotności powietrza. Eliminuje to ryzyko wystąpienia pleśni oraz zagrożenie dla zdrowia w postaci wirusów w przypadku, jeśli wilgotność powietrza w pomieszczeniu jest zbyt niska. Domy z drewna są zdrowe i komfortowe, dzięki temu, że mogą obejść się bez dodatkowych systemów wentylacyjnych.

Autor: Andrea Klinge ZRS Architekten Ingenieure Berlin Leitung Forschung
Tłumaczenie: Aleksandra Kręt-Grześkowiak

Przypisy
[3] Deutsche Stiftung Weltbevölkerung (2017). https://www.dsw.org/neue-un-bevoelkerungsprojektionen-2017-entwicklung-weltbevoelkerung-bis-2100/, zuletzt besucht
am 11.10.2019 um 19:18 Uhr.
[4] Statista (2019). https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1716/umfrage/entwicklung-der-weltbevoelkerung/, zuletzt besucht am 11.10.2019 um 19:30 Uhr.
[5] Bauwelt (2015). https://www.bauwelt.de/themen/interview/Die-Komfortmacher-interview-Matthias-Sauerbruch-Thomas-Auer-Sauerbruch-Hutton-Transsolar-2418649.html,
zuletzt besucht am 11.10.2019 um 19:41 Uhr.
[6] Cali, D. et al. (2016). Energieeinsparpotenzial sanierter Wohngebäude unter Berücksichtigung realer Nutzungsbedingungen. Bonn. Fraunhofer IRB Verlag, ISBN (E-Book):
978-3-8167-9634-3.
[7] Thalmayer Interview Hugentobler (2016). Die Nase ist unsere Klimaanlage. HK-Gebäudetechnik. Ausgabe 6/2016, S. 66–67.
[8] Hugentobler, W. J. (2016). In die Wüste geschickt. Gebäude und Technik, Ausgabe
9/2016, S. 48–54.
[9] Umweltbundesamt (2019). https://www.umweltbundesamt.de/themen/wirtschaftkonsum/produkte/bauprodukte/europaeische-pruefverfahren-fuer-emissionen-aus,
zuletzt besucht am 11.10.2019 um 19:49 Uhr.
[10] Hugentobler, W. J./Langholz, R. (2017). Höhere Raumluftfeuchte? Unbedingt!
kma Krankenhaustechnik, Ausgabe 11/2017, S. 16–19.
[11] Noti, J. D. et al. High Humidity Leads to Loss of Infectious Influenza Virus from Simulated Coughs, PLoS One. 2013;8(2):e57485.
[12] Sterling, E. M. et al. (1985). Criteria for Human Exposure to Humidity in Occupied
Buildings. ASHRAE Transactions, Vol. 91, Part 1.
[13] Minke, G. (2012). Handbuch Lehmbau. 8. Auflage. Staufen bei Freiburg: ökobuch Verlag.
[14] Röhlen, U./Ziegert, C. (2010). Lehmbau-Praxis: Planung und Ausführung.
[15] Klinge, A. (2013). Natural materials with high hygroscopic properties in naturally
ventilated buildings. Master thesis, London Metropolitan University.
[16] DIN 18947 (2013). Lehmputzmörtel – Begriffe, Anforderungen, Prüfverfahren.
97
[17] Klinge, A. (2016). Reduktion von Lüftungstechnik durch den Einsatz klimasteuernder
Naturbaustoffe – Ergebnisse aus dem EU-Forschungsvorhaben H-House und der
Baupraxis. DVL 2016: Tagungsbeiträge der 7. Internationalen Fachtagung für Lehmbau, Weimar, Deutschland, 12.–14. November.
[18] Eckerman, W./Ziegert C. (2006). Auswirkung von Lehmbaustoffen auf die Raumluftfeuchte.
[19] Ausschuss für die gesundheitliche Bewertung von Bauprodukten (AgBB) (2015).
Vorgehensweise bei der gesundheitlichen Bewertung der Emissionen von flüchtigen organischen Verbindungen (VVOC, VOC und SVOC) aus Bauprodukten;
http://www.umweltbundesamt.de/sites/default/files/medien/355/dokumente/agbbbewertungsschema_2015_2.pdf (zuletzt besucht am 13.9.2016).
[20] DIN EN 60300-3-3:2004. Anwendungsleitfaden Lebenszykluskosten.
[21] DIN 68800-2:2012-02. Holzschutz – Teil 2: Vorbeugende bauliche Maßnahmen im Hochbau.